Blog Willet Holthuysen

De koude dagen zijn weer aangebroken. De centrale verwarming gaat aan met een druk op de knop van de thermostaat. Maar zo ging dat niet thuis bij de Willets; daar werd door het personeel de kachel gestookt. Bij voorkeur had men een open haard. Want hoewel er in de 19de eeuw veel kachels op turf of kolen brandden, gaf een open haard toch het meeste cachet. Geen wonder, want ook vandaag de dag is men op het behaaglijke vlammenspel nog steeds niet uitgekeken.

Alleen díe kamers waar men verbleef werden verwarmd. Maar naar onze begrippen was het ’s winters altijd kil in huis. In het schema van de dienstbode stond in welke vertrekken de kachel ’s ochtends in alle vroegte moest worden aangestoken of opgepord. In de rest van het huis en in de gangen was het steenkoud. De keuken met z’n fornuis was de enige ruimte waar het altijd warm was.

In de slaapkamer was het gemiddeld nog killer dan in de leefvertrekken. Voor in bed waren er allerlei handigheidjes om de warmte vast te houden, zoals de beddepan, kruik of – eenvoudiger – een gebreide voetenzak met oude kranten. Hoe dan ook, de kou kon dus nooit volledig worden bestreden. IJsbloemen op de ramen en bevroren water in de lampetkan dus. Brrrr.

Amsterdammers hebben een speciale relatie met hun kraanwater, het beste water van het land volgens velen. Amsterdams gemeentepils noemt mijn oudoom het zelfs als iemand een glaasje water vraagt tijdens de verjaardagsvisite. In de negentiende eeuw kwam water niet simpelweg uit de kraan. Levering van water middels een netwerk van waterleiding bestond in Amsterdam pas sinds 1853. Vanaf 1853 konden Amsterdammers voor een cent per emmer water halen uit een tappunt op het Haarlemmerplein. Voor deze tijd gebruikten Amsterdammers regenwater of water uit de Vecht, dat met grote dekschuiten over de Amstel werd vervoerd.

Dit gold ook voor het echtpaar Willet-Holthuysen. In een reservoir vingen zij regenwater op dat uit de dakgoten naar beneden kwam. Dit water was uiteraard niet erg schoon; het zat vol met beestjes, bladeren en metaaldeeltjes uit de goot. Om nog maar te zwijgen van alle onzichtbare verontreiniging. Ook het water uit de Vecht was niet meteen drinkbaar. In de meeste keukens stond daarom een filtreerkastje waarmee het water werd gezuiverd. Zulke kastjes bevatten een grote leksteen met een bassin waarin het onzuivere water werd gegoten. Deze steen was poreus en langzaam maar zeker druppelde het schone drinkwater in de emmer die eronder stond. Of de Willets hiervan gebruik hebben gemaakt kunnen we alleen niet met zekerheid zeggen. Van de originele keukeninrichting van het echtpaar is jammer genoeg niets bewaard gebleven; de huidige opstelling in het museum is een vrije interpretatie van een achttiende-eeuws keukeninterieur. Naast het aanrecht staat een dergelijk filtreerkastje met een leksteen.

Net zoals sommige mensen tegenwoordig liever designerwater uit flessen drinkt, kwam toen het beste water uit het buitenland. Flessen met bronwater uit streken als Spa werden geïmporteerd naar Nederland. De Willets kochten vrijwel zeker ook gebotteld mineraalwater.

Een kind kan de was doen. Of toch niet? Want het was een van de zwaarste taken in het 19de-eeuwse huishouden: de was. Rijke Amsterdammers, zoals het echtpaar Willet-Holthuysen, besteedden hun was uit aan wasserijen buiten de deur. Het wasgoed werd naar een gebied buiten de stad gebracht waar het water een stuk schoner was, zoals in de buurt van Haarlem of ’s-Graveland. Daar werd het linnen gewassen en gebleekt.

Meestal werd de was eens per halfjaar gedaan, in sommige huishoudens zelfs maar één keer per jaar. De vuile was werd opgespaard in een grote linnenkist op zolder. Hoe langer je het “uit kon houden” – zo werd dat genoemd – des te meer status dat gaf: een goed gevulde linnenkast was een kostbaar bezit. Met de grootste zorg en toewijding werd de linnenkast door de vrouw des huizes beheerd. Alles lag er keurig in kaarsrechte stapeltjes.

De schone was kwam terug in grote manden die met het takelwiel naar boven werden gehesen. Daar werd meestal een sjouwer voor ingehuurd. Op zolder werd de was – zo nodig – te drogen gehangen aan stokken aan het plafond. Voordat het linnengoed weer terug de kast in kon, hadden de dienstmeiden er nog een hele kluif aan. Op zolder stond een lange strijktafel met een zacht wollen onderkleed waarop de was in vorm werd gerekt. Vervolgens werd het linnen door de mangel gehaald, een zware klus. Daarna ging het schone wasgoed opgevouwen en al in de linnenpers, zodat het vervolgens – met een lintje eromheen – weer terug de kast in kon.

Niet alles kon door de mangel, zoals geborduurde of geplooide stukken. Deze werden gesteven en gestreken. In de 19de eeuw gebruikte men een strijkbout die op de kachel werd verwarmd, of – ouderwetser – een bout die met hele kolen kon worden gevuld. Bovenkleding was bijna altijd gemaakt van wol of zijde en werd zo min mogelijk gewassen. Kraagjes en manchetten konden worden losgetornd om apart te reinigen. Tegen het einde van de 19de eeuw zorgde de opkomst van katoenen kleding en fabriekszeep ervoor dat er veel vaker gewassen werd.