De schildering die we in de koof vonden is verder vrijgelegd om meer te weten te komen over de decoratieve voorstelling. Hierbij hebben we ontdekt dat de tekening, afkomstig uit het tijdschrift Woord en Beeld uit 1896, die aanleiding vormde voor het zoeken naar een voorstelling op deze plaats niet overeenstemt met de voorstelling die we gevonden hebben. Waar op de tekening arabesk-achtige ornamenten te zien zijn treffen we hier een figuratieve voorstelling met, tot nu toe, druiven en bladeren aan (zie bovenstaande foto).

Naar aanleiding van een ongedateerde foto uit het archief zijn we daarnaast op zoek gegaan naar een figuratieve voorstelling die op twee panelen naast de deuren aanwezig zou moeten zijn. Op deze plaats hebben we inderdaad een schildering aangetroffen die zich helaas erg moeilijk laat vrijleggen.

Een ander onderdeel van uitgebreid kleurhistorisch onderzoek is het bestuderen van verfmonsters in dwarsdoorsnede onder de microscoop. Op deze manier kan het gehele lagenpakket worden bestudeerd en kan eveneens belangrijke informatie over de verschillende afwerkstadia van het interieur worden verkregen. We hebben verfmonsters genomen van alle tot nu toe onderzochte interieuronderdelen. Deze worden op het moment geanalyseerd en vergeleken met de bevindingen uit het stratigrafisch onderzoek.

De komende weken vervolgen wij ons onderzoek en hopelijk kunnen we uiteindelijk conclusies verbinden aan de resultaten uit verschillende onderzoeken die we hebben uitgevoerd. Daarnaast zullen we verdergaan met het maken van vrijlegvensters om de decoratieve voorstellingen verder te kunnen bestuderen.

Het kleurhistorisch onderzoek in de tuinkamer wordt uitgevoerd in samenwerking met studenten van de masteropleiding Conservering en Restauratie van Cultureel Erfgoed (Universiteit van Amsterdam). Het onderzoek loopt tot en met mei 2012.

Bloemen op Locatie had prachtige bloemen meegenomen, waarvan sommige ook in volle bloei waren in de tuin van Museum Willet-Holthuysen. Met behulp van wat bloemen lieten zij ons zien hoe een boeket mooi kan worden opgebouwd. Vervolgens gingen de deelnemers fanatiek aan de slag met de rozen, tulpen, lelies, anjers en nog vele soorten. Aan het eind van de workshop ging iedereen met een prachtig boeket naar huis.

De afgelopen weken was het een drukte van jewelste in het souterrain van Museum Willet-Holthuysen. Het ontvangstgebied heeft namelijk een eigentijdse metamorfose ondergaan. In aanloop naar het jaar van de grachtengordel in 2013 wordt in het museum gewerkt aan de restauratie en herinrichting van het huis. En bij een gerestaureerd en levendig museum hoort een sfeervol entreegebied waar iedereen zich welkom voelt. Onder leiding van interieurvormgeefster Sascha Faase zijn de ruimtes op de benedenverdieping opnieuw ingericht.

De vormgeefsters hebben een verbinding gemaakt tussen het eigentijdse ontvangstgebied en de historische interieurs in de
museale ruimtes. Zitjes, behang, vloerbedekking en gordijnen geven de ruimten een warme uitstraling. In het tapijt en de gangloper zijn de kleuren verwerkt uit de loper van het trappenhuis, de bel-etage en eerste verdieping. De vitrines in de ontvangstruimte zijn ingericht met prachtig Hollands porselein en Amsterdams zilver uit de collectie van het Amsterdam Museum. Bovendien is speciaal voor de tuinkamer een behang ontworpen waarmee de kamer met de tuin wordt verbonden (zie de foto hiernaast).

Benieuwd naar het resultaat van de metamorfose? Kom langs in het museum!

Tijdens het kleurhistorisch onderzoek in de tuinkamer worden laag voor laag de verschillende afwerklagen vrijgelegd die in de loop der tijd het uiterlijk van deze kamer hebben bepaald. Dit zogenaamde stratigrafisch onderzoek wordt uitgevoerd door met een scalpel één voor één de afwerklagen weg te krabben tot de houten drager is bereikt. Op deze manier ontstaat een kleurentrapje dat een duidelijk visueel overzicht geeft van de verschillende verflagen die in de ruimte zijn aangebracht. Aan de hand van de in de tuinkamer gemaakte kleurentrapjes kunnen we zien dat de tuinkamer vermoedelijk eerst een donkere, bruin-groene afwerking heeft gehad. Onder de afwerkingen die hierop volgden waren vermoedelijk een donkerroze afwerking, een grijze afwerking met blauwe details, één of meerdere blauwe afwerkingen en groene afwerking met vergulde details. Door de kleurentrapjes op verschillende interieuronderdelen met elkaar te vergelijken hopen we te ontdekken hoe de tuinkamer eruit heeft gezien in de periode dat mevrouw Willet-Holthuysen daar haar thee dronk.

Tijdens ons onderzoek hebben we al een aantal leuke en interessante ontdekkingen gedaan. Zo vonden we al op de eerste dag in een vermoedelijk 18de-eeuwse grijze afwerklaag een geschilderd blauw rosetje op het grote paneel links beneden naast de deuren. Door verder te zoeken in deze specifieke afwerklaag ontdekten we dat het interieur in deze tijd niet alleen versierd was rosetjes, maar ook met verschillende blauwe biesjes en een slingerend lint op de grote lijsten in de vlakken naast de deuren.

Naast stratigrafisch onderzoek is ook archiefonderzoek een belangrijk onderdeel van kleurhistorisch onderzoek. Zo is in het archief van Museum Willet-Holthuysen een tekening van de tuinkamer aanwezig waarop in de koof en op één van de lijsten van het plafond van de kamer een schildering was afgebeeld. Naar aanleiding van deze tekening zijn wij in de tuinkamer op zoek gegaan naar een dergelijke schildering en tot onze grote vreugd hebben we inmiddels inderdaad schilderingen aangetroffen in de koof, op de buitenste plafondlijst en op de ronde lijst om het middenroset!

Om deze schilderingen goed te kunnen bestuderen hebben we grotere vensters van deze schilderingen vrijgelegd, die overigens ook vanaf de vloer zichtbaar zijn.  Op de afbeelding hiernaast is een vrijlegvenster van de schildering in de koof te zien. In verschillende tinten blauw en groen is hier het begin zichtbaar van wat waarschijnlijk een patroon van ranken en bladeren is.

Met deze bijzondere ontdekkingen hebben we de vierde dag van ons onderzoek afgesloten. De volgende keer gaan we verder met het maken van kleurentrapjes en vrijlegvensters om een steeds completer beeld van de verschillende afwerkingen van de tuinkamer te creëren. Daarnaast gaan we ons verdiepen in de verschillende schilderijen die gemaakt zijn voor de omlijste vlakken naast de deuren van de tuinkamer.

Kom gerust binnenlopen tijdens ons onderzoek, we vinden het leuk om over onze ontdekkingen te vertellen!

Het kleurhistorisch onderzoek in de tuinkamer wordt uitgevoerd in samenwerking met studenten van de masteropleiding Conservering en Restauratie van Cultureel Erfgoed (Universiteit van Amsterdam). Het onderzoek loopt tot en met mei 2012.

De tweezitsbank was vermoedelijk een 19de-eeuws product in historiserende stijl – ook aan andere meubels in deze kamer is te zien dat men niet terugschrok voor interpretaties en aanpassing van antiek meubilair aan de behoeften van de gebruiker. Weliswaar geïnspireerd op 17de-eeuwse stoelen was zo’n bank in die tijd geen gebruikelijk meubeltype. Ook de stoffering is duidelijk modern, want voorzien van springveren. Dit laatste was een 19de-eeuwse nieuwigheid en is goed waar te nemen aan de hoogte van de zitting.

De bank was echter voor de conservator van het museum Bert Vreeken wel een essentieel aspect voor de herinrichting van de kamer. Hij heeft daarom geijverd voor de vervaardiging van een replica. Op basis van de historische foto en summiere gegevens over de afmetingen is dat werk gegund aan de meubelrestauratoren Pol Bruys en Remko Streep te Haarlem. Ze riepen daartoe de hulp in van een ervaren houtsnijder in Amsterdam en de houtdraaier Stefan Schelling uit Kamperland. Ondergetekende verzorgde de uitslagen (de tekeningen op schaal 1:1) en de afwerking (met dank aan de kleuradviezen van C. Jans, Amsterdam). Dana van der Zee – Horonyova nam de stoffering van de bank voor haar rekening. We hebben ons voor de uitvoering van het getorste draaiwerk van poten en sporten en het snijwerk van de armleggers sterk laten leiden door het voorbeeld van de armstoel die ook in de kamer thuishoort en al eerder onderwerp van een blog was (inv. nr. KA 3070). Best mogelijk dat de 19^de-eeuwse meubelmakers dat in hun tijd ook hebben gedaan, wie zal het zeggen…

Het leuke van zo’n reconstructie is dat je gedwongen wordt extra nauwkeurig te kijken en te meten en vervolgens goed na te denken over de vervaardiging. Lastig was bijvoorbeeld het draaien van de achterpoten die halverwege geknikt zijn. De achterstijl boven de zitting staat daardoor onder een flauwe hoek ten opzichte van de poot eronder. Dit betekende dat de poten bij het draaien achtereenvolgens op twee manieren in de draaibank moesten worden ingespannen, met behulp van opgeschroefde wiggen die de rotatie-as gedeeltelijk buiten het werkstuk verlegden. Heel belangrijk is dat daarbij notehout van een foutloze kwaliteit gebruikt wordt, want scheuren of kwasten zijn funest bij het draaien.

Enigszins contrecoeur was het wel om dat prachtige hout weer kunstmatig te moeten verouderen – te ‘patineren’ – met een kleursaus; het contrast met de overige donkere meubels werd anders te groot.

Voor de bekleding werd dezelfde velours gebruikt als voor de wanden, geproduceerd bij de Fa. Le Lievre in Frankrijk.

Een genereuze bijdrage van een anonieme schenker en Ars Donandi maakte één en ander financieel mogelijk. Wel is het zo dat de franje langs de onderrand van zitting en rug nog gemaakt moet worden. Dit is een dusdanig kostbaar proces dat besloten is de bank al vast neer te zetten, in afwachting van verdere financiering.

De muren in dit kamertje waren in de tijd van Willet bespannen met donkerrode velours d’Utrecht met een patroon van zonnebloemen. Samen met de firma Ruys Interiors, gespecialiseerd in historisch interieurtextiel, heeft het museum een reconstructie gemaakt van deze wandbespanning. Dit filmpje laat zien hoe de gereconstrueerde wandbespanning onlangs is aangebracht.

We weten van Willet’s belangstelling voor antiquiteiten en deze kamer – Abraham Willet’s privé domein – had hij ingericht in de Hollandse renaissance stijl. Maar hoe authentiek 17de eeuws is de kast eigenlijk? Het is niet een heel gebruikelijk type en gedurende de behandeling kwamen er bovendien een aantal eerdere reparaties aan het licht.

Zo bleek bij een kritische blik op de poten van het onderstel, zo duidelijk herkenbaar afgebeeld op de historische tekening, dat deze een latere toevoeging moesten zijn gezien de afwijkende constructie, materiaalgebruik en vormen. De balusterpoten onder de huizen zijn later toegevoegd en ook de vreemd gedrukte bolpoten zijn los bijgemaakt. Het sportenkruis is provisorisch met opgeschroefde latjes met de poten verbonden. De sporten zijn voorzien van ongebruikelijke profileringen. Deze ingrepen stammen dus van vóór 1896, de datering van de bewuste tekening van Ruetter.

Het is aannemelijk dat bij een ingrijpende klus als het deels reconstrueren van een onderstel, ook de rest van de kast is nagekeken. Overige herkenbare restauraties aan de kast zouden dan eveneens van vóór 1896 zijn. Hieronder heb ik de meest opvallende ingrepen op een rijtje te gezet en zo mogelijk verklaard.

Door wormvraat aangetaste delen en blootgestelde randen zijn op veel plaatsen aangeheeld met gespijkerde en opgelijmde plakjes en latjes nieuwer eiken. Keurig bijpassend van structuur en kleur, maar herkenbaar aan de lijmnaden en de kleine moderne spijkertjes waarmee ze opgehecht zijn. Het gaat hierbij om zogeheten draadnagels die pas rond 1860 in de Nederlandse meubelmakerij algemeen toegepast werden. (Voor meer informatie zie ook: Janse, H., Spijkers en draadnagels, Ambacht en Gereedschap Historische Cahiers, Primavera Pers; Leiden, 49.)

De raamwerken van de kastzijden en deuren zijn alle gedemonteerd, om de eerder genoemde randen te herstellen en om ook de panelen te kunnen behandelen. De hoekverbindingen zijn daarbij losgenomen; de toognagels – enigszins taps toelopende houten borgpennen die dwars door de pen-gat verbinding worden gedreven in iets verspringend geboorde gaten, zodat de verbinding dichtgetrokken wordt – zijn uit de pengatverbindingen geslagen, waarna kapotte pennen vervangen zijn. Uiteindelijk zijn de pengatverbindingen opnieuw geassembleerd met nieuwe toognagels. Een typerend detail is daarbij dat steeds de toognagelkop is afgedopt met een prop van langshout, waarschijnlijk omdat het gat voor de toognagel bij de demontage uitgebrokkeld was.

Het opvallende korniswerk – profielen die de hoekige paneeltjes omzomen – op de deuren is waarschijnlijk ook van later datum. Gewoonlijk suggereren deze lijstjes stijl- en regelwerk. Dat is hier niet het geval. Het gaat hier om smalle profiellijstjes die waarschijnlijk geschraapt of gefreesd zijn en simpelweg geappliceerd zijn op het dunne paneel. Het slaan van profielen of ‘frezen’ is een verspanende bewerking die gebeurt door het hout langs een snelroterende beitel of beitels te voeren die gemonteerd zijn in een spil of blok welke mechanisch aangedreven worden. Het is een machinale bewerking die in de 19de-eeuw in meubelmakerijen zijn intrede deed, aanvankelijk alleen in de grotere bedrijven waar een centrale stoommachine of later gas- of elektromotor een stelsel van drijfriemen in werking zette. De panelen zijn kunstmatig ‘oud’ gemaakt met beits. De zwarte velden zijn uitgevoerd met dun, gestoken en dus modern, zwart gebeitst perenhout(?) fineer.

De sterk door wormvraat aangetaste onderregel van de middenkast is gedoubleerd met een brede nieuwe plank, waarbij de verticale achterschotdelen ingekort werden. Duidelijk zichtbaar is nogal altijd de lichtere kleur van het toen schuin afgeschaafde hout. Ook is zichtbaar hoe het originele achterschot is samengesteld van enigszins taps toelopende gekloofde eiken delen. In het midden een zogenaamde sluitspie.

Het hele meubel is aan de zichtbare zijden in één toon bruin gekleurd om nieuwe reparaties en oud hout op elkaar af te stemmen. Bij bevochtiging blijkt deze bruine kleur echter sterk watergevoelig en oplosbaar, met een lichte plek tot gevolg.

Kijkend naar de restauraties realiseer je je al snel dat zonder moderne kunstharsen en houtwormgif de mogelijkheden om aangetast hout te conserveren en te behouden beperkt waren. Vervanging van het verzwakte deel met nieuw hout was dan al snel de aangewezen methode.

Waarom dit meubel in zo’n sterke mate aangetast was blijkt uit het gebruikte eiken. In de hele kast is oorspronkelijk hout toegepast met een opvallend gebrek: de ‘maanringen’. Dit zijn jaarringen van niet-verkernd spinthout, waar de celwanden niet geïmpregneerd zijn met (aromatische) inhoudsstoffen en waar niet de normale concentraties tannines (looistoffen) aanwezig zijn en ook de thyllen de vaten niet verstopt hebben en waardoor deze zones minder schimmelwerende en/of insectenwerende eigenschappen hebben en minder duurzaam zijn. Dit gebrek treedt in de natuur op wanneer de celdelinglaag net onder de bast beschadigd wordt door afbreken van takken tijdens een periode van strenge vorst. Hierover is meer te lezen in: Wiselius, Houtvademecum,Den Haag, 2011.; Dujesiefken e.a., ‘Discolouration in the hearthwood of oak-trees’ in: IAWA Bulletin n.s., Vol. 5 (2), 1984, 128-132.; Charrier e.a., ‘Colour and Chemical Characteristics of Moon Rings in Oakwood’ in: Holzforschung – International Journal of the Biology, Chemistry, Physics and Technology of Wood, Vol. 49 (4), Jan 1, 1995.

De hierboven beschreven restauratiemethodes zijn sterk ambachtelijk van karakter; bij herstel is gekozen voor demontage van het meubel tot de samenstellende onderdelen (zie de koevoetsporen op de afbeelding hiernaast!), om vervolgens de beschadigde onderdelen individueel te kunnen aanhelen en completeren, waarna het geheel weer op traditionele wijze volgens meubelmakermethoden geassembleerd werd.

De meeste overeenkomsten bezit het meubel met Gelderse kasten en tafelkasten (Zie: Van Aalst en Hofstede, Noord-Nederlandse meubelen van renaissance tot vroege barok 1550-1670, 2011.). Deze termen, die vooral in de antiekhandel gebruikt worden, duiden enerzijds op zeventiende-eeuwse tweedeurs kasten met een schubben fries met acanthusblad motieven en gekornist lijstwerk op de deuren en pilasters opzij en anderzijds op de constructie van een (relatief kleine) bovenkast op open voet.

Hoewel het natuurlijk jammer is dat er origineel 17de-eeuws materiaal verloren is gegaan bij de reconstructie van het onderstel en de ingrepen aan de deuren en pilasters, heeft deze vroege restauratie zeker historische waarde. Men heeft anno 1860 duidelijk gestreefd een geloofwaardig antiek meubel te behouden. Dat daarbij verregaande aanpassingen en bepaalde technische oplossingen zoals gebruik van moderne spijkers en schroefjes niet problematisch werden gevonden zegt iets over de toenmalige houding ten opzichte van antiquiteiten. Het heeft een meubel opgeleverd dat verzamelaar en connaisseur Abraham Willet waardeerde en gebruikte in zijn privé vertrek.

Op woensdag 4 januari konden bezoekers luisteren naar ‘Winterse salonvertellingen’ in Museum Willet-Holthuysen. Vroeger organiseerden de rijken grachtenhuis bewoners in de winter een salon voor hun vrienden. Als het vroeg donker was en alleen de grote kamer was verwarmd luisterden ze samen naar verhalen. Vandaag vertelde Nancy Wiltink sprookjesachtige verhalen over reuzen, ijskoninginnen en engelen.

Door het aftimmeren ontstond links (noordwest zijde) van de deur een loze ruimte voor het schoorsteenkanaal, die werd overbrugd met een horizontale, ca. 50 cm. lange koperen schoorsteenpijp.

Rechts van de deur (zuidoost zijde) werd door het aftimmeren de reeds aanwezige pompkoker uit een eerdere periode omkast. De hoekkast die zo ontstond is afsluitbaar met een zogenaamde behangers- of blinde deur, die niet opvalt omdat de wandbespanning erover doorloopt. Mooi daterings-middel zijn de spijkers die voor de constructie van de wandkast gebruikt zijn; het gaat om zogenaamde draadnagels die pas ca. 1860 in Nederlandse interieurs algemeen toegepast werden. Ook de goed bewaard gebleven originele houtnerfimitatie beschildering van het kastinterieur sluit aan op wat er in de overige kamer en andere plaatsen in het pand uit de periode Willet is aangetroffen.

De afgeschuinde hoeken verkleinden de kamer iets maar leverden een rustiger aanblik; de wanden werden niet meer onderbroken door rommelige elementen als de pompkoker en het schuins weglopend schoorsteenkanaal. De aldus ontstane symmetrie in de kamerplattegrond werd nog eens benadrukt door de genre renaissance profileringen in de vakken tussen de plafondbalken.

Het ligt voor de hand van deze ‘ontdekkingen’ gebruik te willen maken voor het verhaal over de Willet’s; hoe ze hun omgeving vormgaven maar ook hoe ze er letterlijk woonden, het huis verwarmden, aan water kwamen etc.

Probleem daarbij is dat dit bij de aanleg van verwarmingspijpen in de vroege jaren ’50 en elektriciteitsleidingen in 1996 nog weinig prioriteit had. Met name de ‘loze’ ruimte van de wandkast werd destijds dankbaar aangegrepen om leidingen door te voeren, op één punt zelfs dwars door de kastdeur…

We gaan proberen door het omleggen en anderszins camoufleren van deze moderne pijpen de kast weer functioneel en toonbaar te maken.
De wand van het schoorsteenkanaal lijkt op het moment de aangewezen plek om de radiator naar toe te verplaatsen die te zeer detoneerde onder het venster.

Bekijk alle foto’s van de voorbereidingen voor het opnieuw stofferen van het antiquekamertje hier.

Mogelijk heeft de spiegel in de herenkamer van Abraham Willet gehangen, maar dit is niet zeker. Wel is bekend dat er in ieder geval een dergelijke penantspiegel aanwezig was, ter vergroting van de ruimtelijkheid en om meer licht te verspreiden in de kamer. De spiegel dateert uit het derde kwart van de negentiende eeuw. Het etiket op de achterzijde van de spiegel verwijst naar de firma Weduwe G. Dorens & Zn, gevestigd aan het Rokin te Amsterdam.

De spiegellijst is bovenaan fors dieper dan aan de onderzijde, waardoor de spiegel eigenlijk behoorlijk naar voren zou komen te hangen. Dat dit nauwelijks het geval is komt omdat dat de voorgevel van het huis op vlucht is gebouwd (het doelbewust voorover hellend bouwen van een gevel). De spiegel is niet meer in een goede conditie en kan dus wel een opknapbeurt gebruiken. Toch is gekozen om de spiegel op te hangen, om een beeld te geven van het gebruik van de kamer in de late negentiende eeuw.

In de tijd van Abraham Willet was deze blauwe kamer groen en bij de heer des huizes in gebruik als ontvangstkamer. Hier organiseerde Willet kunstbeschouwingen voor bevriende verzamelaars, waarbij nieuwe aanwinsten uit zijn collectie werden getoond. De heren zaten aan een grote tafel die plaats bood aan maximaal achttien stoelen. Samen met een bijpassend buffet en een kunstkast maken ze deel uit van een omvangrijk ameublement, geleverd door de firma Quignon in Parijs. Voor het eerst sinds driekwart eeuw zijn deze meubels weer te zien in al hun pracht. Nu is het afwachten tot ook de rest van deze kamer in de stijl van Abraham Willet wordt teruggebracht.