Blog Willet Holthuysen

De afgelopen herfst is in het meubelrestauratie atelier van het Amsterdam Museum gewerkt aan een tafelkabinet – een kast op een open onderstel – uit de 17de eeuw. Aan de hand van een tekening uit 1896 is vastgesteld dat dit meubel eens thuishoorde in de zgn. ‘Antique’- of verzamelkamer in Museum Willet Holthuysen. Omdat het streven is om het interieur van het museumpand uit Abraham Willet’s tijd zoveel mogelijk in oude staat te herstellen, zal de kast op de oude plek teruggeplaatst worden.

We weten van Willet’s belangstelling voor antiquiteiten en deze kamer – Abraham Willet’s privé domein – had hij ingericht in de Hollandse renaissance stijl. Maar hoe authentiek 17de eeuws is de kast eigenlijk? Het is niet een heel gebruikelijk type en gedurende de behandeling kwamen er bovendien een aantal eerdere reparaties aan het licht.

Zo bleek bij een kritische blik op de poten van het onderstel, zo duidelijk herkenbaar afgebeeld op de historische tekening, dat deze een latere toevoeging moesten zijn gezien de afwijkende constructie, materiaalgebruik en vormen. De balusterpoten onder de huizen zijn later toegevoegd en ook de vreemd gedrukte bolpoten zijn los bijgemaakt. Het sportenkruis is provisorisch met opgeschroefde latjes met de poten verbonden. De sporten zijn voorzien van ongebruikelijke profileringen. Deze ingrepen stammen dus van vóór 1896, de datering van de bewuste tekening van Ruetter.

Het is aannemelijk dat bij een ingrijpende klus als het deels reconstrueren van een onderstel, ook de rest van de kast is nagekeken. Overige herkenbare restauraties aan de kast zouden dan eveneens van vóór 1896 zijn. Hieronder heb ik de meest opvallende ingrepen op een rijtje te gezet en zo mogelijk verklaard.

Door wormvraat aangetaste delen en blootgestelde randen zijn op veel plaatsen aangeheeld met gespijkerde en opgelijmde plakjes en latjes nieuwer eiken. Keurig bijpassend van structuur en kleur, maar herkenbaar aan de lijmnaden en de kleine moderne spijkertjes waarmee ze opgehecht zijn. Het gaat hierbij om zogeheten draadnagels die pas rond 1860 in de Nederlandse meubelmakerij algemeen toegepast werden. (Voor meer informatie zie ook: Janse, H., Spijkers en draadnagels, Ambacht en Gereedschap Historische Cahiers, Primavera Pers; Leiden, 49.)

De raamwerken van de kastzijden en deuren zijn alle gedemonteerd, om de eerder genoemde randen te herstellen en om ook de panelen te kunnen behandelen. De hoekverbindingen zijn daarbij losgenomen; de toognagels – enigszins taps toelopende houten borgpennen die dwars door de pen-gat verbinding worden gedreven in iets verspringend geboorde gaten, zodat de verbinding dichtgetrokken wordt – zijn uit de pengatverbindingen geslagen, waarna kapotte pennen vervangen zijn. Uiteindelijk zijn de pengatverbindingen opnieuw geassembleerd met nieuwe toognagels. Een typerend detail is daarbij dat steeds de toognagelkop is afgedopt met een prop van langshout, waarschijnlijk omdat het gat voor de toognagel bij de demontage uitgebrokkeld was.

Het opvallende korniswerk – profielen die de hoekige paneeltjes omzomen – op de deuren is waarschijnlijk ook van later datum. Gewoonlijk suggereren deze lijstjes stijl- en regelwerk. Dat is hier niet het geval. Het gaat hier om smalle profiellijstjes die waarschijnlijk geschraapt of gefreesd zijn en simpelweg geappliceerd zijn op het dunne paneel. Het slaan van profielen of ‘frezen’ is een verspanende bewerking die gebeurt door het hout langs een snelroterende beitel of beitels te voeren die gemonteerd zijn in een spil of blok welke mechanisch aangedreven worden. Het is een machinale bewerking die in de 19de-eeuw in meubelmakerijen zijn intrede deed, aanvankelijk alleen in de grotere bedrijven waar een centrale stoommachine of later gas- of elektromotor een stelsel van drijfriemen in werking zette. De panelen zijn kunstmatig ‘oud’ gemaakt met beits. De zwarte velden zijn uitgevoerd met dun, gestoken en dus modern, zwart gebeitst perenhout(?) fineer.

De sterk door wormvraat aangetaste onderregel van de middenkast is gedoubleerd met een brede nieuwe plank, waarbij de verticale achterschotdelen ingekort werden. Duidelijk zichtbaar is nogal altijd de lichtere kleur van het toen schuin afgeschaafde hout. Ook is zichtbaar hoe het originele achterschot is samengesteld van enigszins taps toelopende gekloofde eiken delen. In het midden een zogenaamde sluitspie.

Het hele meubel is aan de zichtbare zijden in één toon bruin gekleurd om nieuwe reparaties en oud hout op elkaar af te stemmen. Bij bevochtiging blijkt deze bruine kleur echter sterk watergevoelig en oplosbaar, met een lichte plek tot gevolg.

Kijkend naar de restauraties realiseer je je al snel dat zonder moderne kunstharsen en houtwormgif de mogelijkheden om aangetast hout te conserveren en te behouden beperkt waren. Vervanging van het verzwakte deel met nieuw hout was dan al snel de aangewezen methode.

Waarom dit meubel in zo’n sterke mate aangetast was blijkt uit het gebruikte eiken. In de hele kast is oorspronkelijk hout toegepast met een opvallend gebrek: de ‘maanringen’. Dit zijn jaarringen van niet-verkernd spinthout, waar de celwanden niet geïmpregneerd zijn met (aromatische) inhoudsstoffen en waar niet de normale concentraties tannines (looistoffen) aanwezig zijn en ook de thyllen de vaten niet verstopt hebben en waardoor deze zones minder schimmelwerende en/of insectenwerende eigenschappen hebben en minder duurzaam zijn. Dit gebrek treedt in de natuur op wanneer de celdelinglaag net onder de bast beschadigd wordt door afbreken van takken tijdens een periode van strenge vorst. Hierover is meer te lezen in: Wiselius, Houtvademecum,Den Haag, 2011.; Dujesiefken e.a., ‘Discolouration in the hearthwood of oak-trees’ in: IAWA Bulletin n.s., Vol. 5 (2), 1984, 128-132.; Charrier e.a., ‘Colour and Chemical Characteristics of Moon Rings in Oakwood’ in: Holzforschung – International Journal of the Biology, Chemistry, Physics and Technology of Wood, Vol. 49 (4), Jan 1, 1995.

De hierboven beschreven restauratiemethodes zijn sterk ambachtelijk van karakter; bij herstel is gekozen voor demontage van het meubel tot de samenstellende onderdelen (zie de koevoetsporen op de afbeelding hiernaast!), om vervolgens de beschadigde onderdelen individueel te kunnen aanhelen en completeren, waarna het geheel weer op traditionele wijze volgens meubelmakermethoden geassembleerd werd.

De meeste overeenkomsten bezit het meubel met Gelderse kasten en tafelkasten (Zie: Van Aalst en Hofstede, Noord-Nederlandse meubelen van renaissance tot vroege barok 1550-1670, 2011.). Deze termen, die vooral in de antiekhandel gebruikt worden, duiden enerzijds op zeventiende-eeuwse tweedeurs kasten met een schubben fries met acanthusblad motieven en gekornist lijstwerk op de deuren en pilasters opzij en anderzijds op de constructie van een (relatief kleine) bovenkast op open voet.

Hoewel het natuurlijk jammer is dat er origineel 17de-eeuws materiaal verloren is gegaan bij de reconstructie van het onderstel en de ingrepen aan de deuren en pilasters, heeft deze vroege restauratie zeker historische waarde. Men heeft anno 1860 duidelijk gestreefd een geloofwaardig antiek meubel te behouden. Dat daarbij verregaande aanpassingen en bepaalde technische oplossingen zoals gebruik van moderne spijkers en schroefjes niet problematisch werden gevonden zegt iets over de toenmalige houding ten opzichte van antiquiteiten. Het heeft een meubel opgeleverd dat verzamelaar en connaisseur Abraham Willet waardeerde en gebruikte in zijn privé vertrek.